Czy można przenieść autorskie prawa osobiste do utworu?

kaboompics Industrial pale green metal chair with a bouquet of pink flowers and books on itW praktyce gospodarczej pojawia się często potrzeba faktycznego „przeniesienia” osobistych praw autorskich. Czy można przenieść autorskie prawa osobiste? Czy można się ich zrzec? Przeniesienie lub zrzeczenie się tych praw jest niemożliwe z uwagi na ich specyfikę. W umowie możemy jednak zastosować inne rozwiązania, które w pewnym zakresie będą miały w pewnym stopniu charakter ekwiwalentny i zabezpieczą interesy przedsiębiorców, nabywających autorskie prawa majątkowe.

Czym są autorskie prawa osobiste?

Zgodnie z art. 16 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych jeżeli ustawa nie stanowi inaczej, autorskie prawa osobiste chronią nieograniczoną w czasie i niepodlegającą zrzeczeniu się lub zbyciu więź twórcy z utworem. Jak stwierdził Sąd Najwyższy: Więź autora z utworem to „stosunek autora do dzieła wynikający z psychicznego, emocjonalnego i intelektualnego jego związku z utworem. Ścisłe powiązanie tych praw z osobą twórcy powoduje, że nie można się ich zbyć ani zrzec, jak również nie podlegają ograniczeniu czasowemu.” (Wyrok Sądu Najwyższego – Izba Cywilna z dnia 21 marca 2014 r., sygn.. akt IV CSK 407/13, Legalis). Więź ta wynika z samego faktu autorstwa i istnieje niezależnie od tego, czy stosunek twórcy do utworu ma charakter pozytywny, czy negatywny.

Katalog autorskich praw osobistych

Prawo autorskie zawiera przykładowe wyliczenie autorskich praw osobistych. Do tego katalogu należy zatem w szczególności prawo do:

  1. autorstwa utworu;
  2. oznaczenia utworu swoim nazwiskiem lub pseudonimem albo do udostępniania go anonimowo;
  3. nienaruszalności treści i formy utworu (prawo do integralności utworu) oraz jego rzetelnego wykorzystania;
  4. decydowania o pierwszym udostępnieniu utworu publiczności;
  5. nadzoru nad sposobem korzystania z utworu.

Ograniczenia autorskich praw osobistych wynikające z przepisów- dopuszczalne zmiany w utworze

Analizując autorskie prawa osobiste należy przede wszystkim wskazać na art. 49 ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, który przewiduje pewne wyjątki w zakresie realizacji prawa do integralności utworu.

W wypadkach wskazanych w tym przepisie nabywca praw majątkowych będzie miał bowiem prawo do wprowadzania zmian w utworze, nawet bez zgody twórcy. Zgodnie z art. 49 ust. 2: Następca prawny, choćby nabył całość autorskich praw majątkowych, nie może, bez zgody twórcy, czynić zmian w utworze, chyba że są one spowodowane oczywistą koniecznością, a twórca nie miałby słusznej podstawy im się sprzeciwić. Dotyczy to odpowiednio utworów, których czas ochrony autorskich praw majątkowych upłynął.

Nabywca praw majątkowych będzie miał zatem prawo wprowadzić zmiany do utworu w przypadku spełnienia następujących przesłanek:

– zmiany są spowodowane oczywistą koniecznością;

– twórca nie miałby słusznej podstawy im się sprzeciwić.

Przykładowo za dopuszczalne zmiany w utworze można uznać: poprawienie błędów (interpunkcyjnych, w dokumentacji i in.), dokonanie zmian o charakterze technicznym lub technologicznym, zmiany zwiększające bezpieczeństwo projektu budowlanego, zmiany w projekcie wynikające z konieczności dostosowania projektu architektonicznego do wymagań pozwolenia na budowę. Chodzi tutaj o takie zmiany, które mają minimalny zakres, niezbędny z punktu widzenia specyfiki danego utworu.

Za niedopuszczalne należy natomiast uznać takie zmiany, które w sposób znaczny ingerują w utwór, naruszając więź twórcy z utworem. „Prawo to, tak jak i inne autorskie prawa osobiste, chroni „więź twórcy z utworem” (art. 16 in principio Prawa autorskiego). Tak ujęta funkcja prawa do integralności utworu rozstrzyga o tym, że oceny naruszenia tego prawa są zależne od ustalenia ingerencji w „więź twórcy z utworem”. Nie każda zatem zmiana dowolnego elementu treści lub formy utworu narusza prawo do jego integralności, lecz tylko taka jego zmiana, która „zrywa” lub „osłabia” więź twórcy z utworem, usuwa lub narusza więź między utworem a cechami indywidualizującymi jego twórcę.”( Wyrok Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 29 października 1997 r., I ACa 477/97, dostępny tutaj: https://sip.lex.pl/orzeczenia-i-pisma-urzedowe/orzeczenia-sadow/i-aca-477-97-wyrok-sadu-apelacyjnego-w-krakowie-520627404 ). W związku z tym, na gruncie ustawy o prawie autorskim i prawach pokrewnych, za w pełni dopuszczalne należy uznać drobne zmiany w utworze, które tej więzi nie naruszają.

Umowne ograniczenie autorskich praw osobistych

Jak już wspomniałam na wstępie, w praktyce obrotu gospodarczego istnieje często potrzeba faktycznego ograniczenia autorskich praw osobistych. Ograniczenia, dopuszczalne przez prawo, są często niewystarczające. W szczególności może się zdarzyć, że nabywca autorskich praw majątkowych chce mieć możliwość ingerowania w treść i formę utworu w zakresie wykraczającym poza opisywany wyżej art. 49 ustawy. Może się również zdarzyć tak, że nie będzie chciał ujawniać autorstwa dzieła (na co druga strona się zgodzi) lub będzie chciał podjąć decyzję o pierwszym udostępnieniu utworu. Zgodnie z brzmieniem ustawy zrzeczenie się lub zbycie praw osobistych jest niemożliwe. Jednakże możliwe są dwa postanowienia umowne w tym zakresie:

  • zobowiązanie się przez twórcę do niewykonywania autorskich praw majątkowych;
  • udzielenie przez twórcę zezwolenia na wykonywanie tych praw przez osoby trzecie.

Precyzyjne wskazanie zakresu autorskich praw osobistych

Zawierając umowę należy najlepiej wskazać konkretne autorskie prawa osobiste, których twórca zobowiązuje się nie wykonywać  lub co do których udziela zezwolenia na wykonywanie przez osoby trzecie. Nadto, jeżeli twórca korzysta z podwykonawców, może zapewnić, że również te osoby nie będą wykonywały autorskich praw osobistych w stosunku do nabywcy autorskich praw majątkowych. Klauzule te mogą dotyczyć prawa do autorstwa i zobowiązania się przez twórcę do nieoznaczania swojego autorstwa utworu lub wyrażenia zgody na anonimowe oznaczenie dzieła w obrocie. Twórca może również wyrazić zgodę na to, aby o pierwszym rozpowszechnieniu utworu decydował nabywca autorskich praw majątkowych. Za dopuszczalne należy dodatkowo uznać zezwolenie przez twórcę na dokonywanie przez nabywcę zmian i modyfikacji w utworze.

W obrocie można często spotkać również klauzule ogólne, dotyczące zobowiązania się do niewykonywania autorskich praw osobistych. Takie klauzule są dopuszczalne, jednak warto zawsze w umowie skonkretyzować ich treść lub zawrzeć przynajmniej przykładowe wyliczenie ograniczeń.

Ghowstwriting a przeniesienie autorskich praw osobistych

Ciekawym przykładem w omawianym zakresie jest tzw. ghostwriting, czyli sytuacja, w której autor tworzy dzieło na zlecenie innej osoby i to osoba zlecająca widnieje jako autor tego dzieła. Jest to częsta sytuacja w przypadku (auto)biografii znanych osób, które dostarczają wszelkich informacji, ale tekst tworzony jest faktycznie przez osobę trzecią- autora. Aby zachować ważność umowy w tym zakresie niezbędne jest zawarcie umowy, w której faktyczny autor dzieła zobowiąże się do niewykonywania swojego autorskiego prawa osobistego w postaci prawa do oznaczenia autorstwa. Nadto, autor musi wyrazić zgodę na to, aby inna osoba była wskazana w publikacji jako autor. Zgodnie zatem z powyższymi uwagami, autor nie może zrzec się swojego autorstwa, może jednak przyjąć na siebie ograniczenia w jego wykonywaniu.

Ghostwriting ma szczególne znaczenie w dobie Internetu, kiedy wielu przedsiębiorców korzysta z usług profesjonalnych podmiotów, tworzących dla nich teksty w celu ich wykorzystania w mediach społecznościowych lub na stronach internetowych. Teksty mogą mieć charakter zarówno marketingowy, jak i specjalistyczny, dotyczący konkretnej dziedziny działalności przedsiębiorcy. Część takich tekstów niekoniecznie musi spełniać przesłanki do uznania ich za utwór, jednak w wielu przypadkach może tak być. Wobec powyższego przedsiębiorca powinien należycie zabezpieczyć swoje interesy i odpowiednio sformułować umowę w zakresie przeniesienia praw autorskich, zabezpieczając sobie możliwość modyfikacji powstałych na jego zlecenie utworów oraz zapewniając sobie możliwość oznaczenia siebie jako autora.

Nie można skutecznie zrzec się autorskich praw osobistych. Można jednak zabezpieczyć się w umowie poprzez opisane przeze mnie postanowienia umowne. Odpowiednio sformułowane klauzule pozwalają na pewną ingerencję w autorskie prawa osobiste, zabezpieczając dodatkowo interesy nabywcy autorskich praw majątkowych.

Jeśli ten artykuł Ci się podoba zapraszam do śledzenia mnie na Facebooku oraz Instagramie, gdzie dzielę się tym jak wygląda moja praca oraz przekazuję przydatną dla przedsiębiorców wiedzę prawną.

 

Dodaj komentarz

Twój adres e-mail nie zostanie opublikowany. Wymagane pola są oznaczone *